20․ Եղջերուի  մահը:  Հովհ.  Թումանյան

Անտառը  հառաչանքով  լիքն  էր։

Աշնան  չարագուժ  ցրտերն  ու  անգութ  որսկանները  մտել  էին  նրա  մեջ։  Իր  մահաբեր  թույնը  թափելով՝  սուլում  էր  դառնաշունչ  քամին։  Նրա  շնչից  գունատված  տերևները  դողդողում  էին,  անհասկանալի  լեզվով  ցավալի  սվսվում,  դալկանում,  դեղնում  ու  իրանց-իրանց  թափվում  և  թափվելով  տխուր  շրշում,  անզոր  հառաչում  էին։  Այստեղ  ու  այնտեղ  որոտում  էր  որսկանի  հրացանի  ձայնը,  անտառը  թնդում,  արձագանք  էր  տալիս  և  ամեն  արձագանք  տալով՝  կարծես  թե  ահագին  «վա՜յ»  էր  կանչում  իր  խոր  թավուտներից։  Ճիշտ  որ  վա՜յ…

Կորչում  էին  նրա  պայծառ  օրերը,  ընկնում  էին  նրա  դալար  զարդերը,  հալածվում  ու  կոտորվում  էին  նրա  սիրուն  երեները,  և…  հառաչում  էր  նա։  Չէ՞  որ  նա  էլ  գիտե  զգալ,  չէ՞  որ  այնտեղ  էլ  կենդանության  շունչ  կա,  ցավ  ու  կսկիծ  կա։

Ահա  վերջին  տագնապի  մեջ  է  անտառի  չքնաղ  թագուհին։  Որսկանի  ձեռքից  փախած՝  նա  վայր  է  ընկել  բրնուտում։  Գնդակատեղից  դեռ  հոսում  է  նրա  արյունը,  իր  աչքով  տեսնում  է,  զգում  է  այն  սոսկալի  փոփոխությունը,  որ  կատարվում  է  իր  մեջ,  իր  շուրջն  էլ  փոխվում  է,  ինքն  էլ  այն  չի,  ինչ  որ  առավոտն  էր…  Բայց  այս  ի՛նչ  զարհուրելի  բան  է.  ինչու  էլ  այն  չի,  ինչու  էլ  չի  կարողանում  կանգնել,  փախչել…  Օրհասական  ջանքեր  է  անում,  տանջվում  է,  տանջվում  և  ճգնում  է  պարզել,  թե  ախար  ի՞նչ  պատահեց,  այն  ի՞նչ  էր…  Եվ  շփոթ  ու  աղոտ  հիշում  է,  որ  արածում  էր  իր  հորթուկի  հետ…  հանկարծ  մի  բան  որոտաց…  մի  տաքություն  զգաց  ու  վայր  ընկավ…  ականթոթափել  կանգնեց…  իր  սիրուն  հորթուկը…  Բայց  հիշողության  թելը  կորավ,  ուշքը  խառնվեց,  ուժ  չկա…

Նա  զգաց,  որ  ծարավից  պապակում  էր,  այրվում  էր  ներսը…  Հիշեց  ներքև՝  ձորակում  վազող  վտակը,  խոնարհած  ճյուղերի  տակ  կարկաչող  այն  վճիտ-պսպղուն  ալիքները…  Նրա  մտքով  կայծակի  արագությամբ  միասին  եկան  ու  անցան  հովասուն  անտառներում  անցկացրած  օրերը  և  մշուշապատ  առավոտները,  երբ  նա  առողջ  ու  թեթև  իջնում  էր  այն  ձորակն  ու  կուշտ-կուշտ  խմում  էր  սառը  ջրերից…  Այժմ  էլ  փափագում  էր  սաստի՜կ-սաստի՜կ,  բայց  որքան  աշխատում  էր՝  չէր  կարողանում  բարձրանալ։  Ամեն  շարժվելով  ճղփում  էր  նրա  տակ  լճացած  արյունը  և  կրկին  սկսում  էր  ծորել  գնդակատեղից։  Բայց  արյունը  բարակեց,  ցավն  էլ  առաջվա  նման  չէր  նեղացնում․  նա  թմրեց,  զգաց,  որ  քունը  տանում  էր  մի  տեսակ,  խավարը  թանձրանում  էր  շուրջը,  և  հետզհետե  աչքերը  մթնում  էին։

Արևն  իր  վերջին  շողերը  քաշել  էր  լեռների  ետևը։  Ամեն  ձեն  ու  ձուն  կտրել  էր  անտառում։

Գիշերվան  ցուրտն  ընկավ։  Սթափվեց  եղջերուն,  լիակուրծ  ու  ագահ  շունչ  քաշեց,  լայն-լայն  բաց  արավ  շշմած  աչքերը…  վերևը  փոքրիկ  լույսեր  ցոլացին։  Այդ  աստղերն  էին  երկնքում։  Նա  հասկացավ,  որ  գիշերը  հասել  էր։  Վերջին  ուժերը  հավաքեց,  ջանք  արավ,  շարժվեց,  մինչև  անգամ  ծնկները  բարձրացրեց  և…  կրկին  ընկավ  մի  ծանր  ու  անզոր  թառանչով։  Նա  լսեց  իր  թառանչը,  և  այդ  վերջին  ձայնն  էր,  որ  նա  լսեց  այս  աշխարհքում։

Առաջադրանքներ

Ա) Դո՛ւրս գրեք բնության նկարագրության այն հատվածները, որոնք նախապատրաստում, հուշում են սպասվելիք-կատարվելիք գործողությունները:

Բ) Համաձա՞յն եք հետևյալ մտքերի հետ: Հիմնավորե՛ք:

• Պատմվածքի սյուժեն հեքտաքրքիր չէ, չկային իրար հաջորդող բազմազան գործողություններ:Ես կասեմ որ նա շատ հետաքրքիր էր և շուտ
• Պատմվածքը հիմնված էր հուզականության վրա, առանց սյուժետային գծի զարգացման:
• Եղնիկի կերպարն ու ապրումները համոզիչ չեն:
• Պատմվածքի գաղափարը մարդու ու բնության միասնականությունն է, ներդաշնակությունը։

Առաջադրանքներ(դասարանում)

1) Երկանդամը վերլուծեք արտադրիչների.

ա) x²+2x=x(x+2)

բ) 4x²+2=2(2x²+1)

գ) 4-8x²=4(1-2x²)

դ) 4+6x³=2(2+3x³)

ե) 14x²-7x⁴=7(7x²-2x⁴)

զ) -3+12x=-3(1-4x)

2) Ընդհանուր արտադրիչը դուրս բերեք փակագծերից.

ա) am-ank=a(m-nk)

բ) p²q³-p³q

գ) x²y²z³-xy³z²+x⁴y³z⁵

դ) 6p⁴q³-4q³p-2pq

ե) 3x²-8x⁴-12x

զ) a²-4a+8a³

3) Բազմանդամը վերլուծեք արտադրիչների.

ա) 16a²bc³-12ac³+28b²c²-8abc⁵

բ) 12x²yz+18xy³z²-27x⁵z⁶-24xy⁴z⁴

4) Երեք դասարաններում կա 116 աշակերտ: Առաջին դասարանում 4 աշակերտ ավելի կա, քան երկրորդում և 3 աշակերտ պակաս՝ քան երրորդում: Քանի աշակերտ կա երրորդ դասարանում:

Լրացուցիչ առաջա

5) Արտահայտությունը ներկայացրեք արտադրյալի տեսքով.

ա) (a+b)a+(a+b)c=(a+b)(….)

բ) (a+b)x-(a+b)y=(a+b)(….)

գ) 2x(a+b)+(a+b)=(a+b)(….)

դ) (a+b)3x-2y(a+b)=(a+b)(….):

6) C և D տառերի փոխարեն ընտրեք այնպիսի միանդամներ, որ տեղի ունենա հավասարությունը.

ա) 3a²b-9a³b⁵=C(1-3ab⁴)

բ) 14m³x²+21m⁵x⁴=C(2+3m²x²)

գ) 6x²y³-D=3x²y(C-5x⁴y³)

դ) 4m³n²+C=D(2m²+3n⁴):

7) Ճանապարհով ընթանում են երկու ավտոմեքենա՝ նույն արագությամբ: Եթե առաջինն արագությունը մեծացնի 10 կմ/ժ-ով, իսկ երկրորդը փոքրացնի 10 կմ/ժ-ով, ապա առաջինը վեց ժամում կանցնի այնքան ճանապարհ, որքան երկրորդը 8 ժամում: Ի՞նչ արագությամբ են ընթանում ավտոմեքենաները:

1) Երկու զուգահեռ ուղիղներ երրորդով հատելիս առաջացած միակողմանի անկյուններից մեկը 42⁰-ով մեծ է մյուսից: Գտեք այդ անկյունները:
111,69

2) ABC անկյունը 50⁰ է, իսկ BCD անկյունը՝ 130⁰: AB և CD ուղիղները կարո՞ղ են լինել զուգահեռ:Ճիշտ է քանի ,որ 130+50=180

3) Նկարում AB=BC, <A=60⁰, CE-ն BCD անկյան կիսորդն է: Ապացուցեք, որ AB II CE:

180-60=120
AB=BC Նշանակում է ,որ CE է հավասար նրանց

1.Ներկայացնել կլոր որդերը ընդանհուր բնութագիրը։

2.Կլոր որդերի դասից ինչ մակաբույթ տեսակներ գիտեք:

3.Ներկայացրեք սրատուտի կամ ասկարիտի բազմացումը մարդու օրգանիզմում:

4. Ինչպես անել որ չվարակվել մակաբույթ որդերի ձվերով:

5.Ներկայացնել օղակաձև որդերի արտաքին կառուծվածք և ներքին օրգանները:

6.Իչպես է բազմանում անձրևավորդը:

կլոր որդեր, նեմատոդներ , առաջնախոռոչավոր որդերի տիպ։ Մարմինը թելանման է կամ իլիկաձև (80—85 մկմ) է երկկողմանի համաչափ, չհատվածավորված, ընդլայնական կտրվածքը կլոր է (այստեղից էլ՝ անվանումը)։ Պատված է հարթ կամ օղակաձև, ամուր կուտիկուլայով, որի տակ տեղադրված է հիպոդերմը։ Արյունատար և շնչառական համակարգ չունեն։ Նյարդային համակարգը կազմված է մերձկլանային օղակից և 6 նյարդային բներից։ Զգայական օրգանները շոշափուկներն են և պտկիկները, ազատ ապրող որոշ ձևեր ունեն պրիմիտիվ քեմո- և ֆոտոռեցեպտորներ։ Արտաթորության համակարգը միաբջջի գեղձիկներն են կամ կողմնային, ներբջջային խողովակները։ Սովորաբար բաժանասեռ են։ Բազմանում են ձվադրությամբ, որոշ տեսակներ կենդանածին են։ Հայտնի է կլոր որդերի մոտ 500 հազար տեսակ, որոնք մակաբույծներ են կամ ազատ ապրող ձևեր։ Վերջիններս փոքր չափերի են, ապրում են հողում, քաղցրահամ ջրերում, ծովերում։ Սնվում են բակտերիաներով, ջրիմուռներով, դետրիտով, կան նաև գիշատիչ ձևեր։ Շատ կլոր որդեր բույսերի, կենդանիների և մարդու մակաբույծներ են։ Ձվերը մարդու կամ կենդանիների օրգանիզմ են թափանցում ջրի կամ սննդի միջոցով։ Կլոր որդերի ներկայացուցիչներից են՝ ասկարիդը, մազագլուխը, սրատուտը և այլն։ Մարդու և կենդանիների օրգանիզմում առաջացնում են մի շարք հիվանդություններ։

1. Որո՞նք են բուսաբուծության զարգացման նախադրյալները:
   Հող,ջուր,արև ,սերմեր, մարդկային աշխատանք:
2. Ի՞նչ կապ ունի բուսաբուծությունը տնտեսության մյուս ճյուղերի հետ:
   Բոլոր ճյուղերը իրարից կախված են առևտրի ճյուղերով:Նույն էլ ցորենը :
3. Ուրվագծաին քարտեզի վրա նշել հետևյալ բույսեր մշակող առաջատար երկրները.
   Բրինձ, ցորեն, բամբակ, թեյ, սուրճ կակաո, խաղող, եգիպտացորեն

Բրինձ-Հնդկաստան և Չինասատան
ցորեն-Ռուսաստան
թեյ-Հնդկաստան և Չինասատան
սուրճ ,կակաո-Աֆրիկա,Բրազիլիա
Խաղող-Ֆրանսիա,Իտալիա,Հայաստան
եգիպտացորեն-Չինաստանում ,Ռուսաստան

99. Ընդգծված բարդ բառերի իմաստներն արտահայտի՛ր բառակապակցություններով:

Ալպինիզմ մարզման ձևը իր անունն ստացել է Եվրոպայում գտնվող հայտնի լեռնային զանգվածից: 1786 թվականին Շվեցայուն գտնվող երկու ճանապարհորդներ բարձրացան նրա ամենից բարձր գագաթներից մեկը՝ Մոնբլանը: Այդ թվականն էլ համարվում է լեռներում գտնվող  այդ սպորտի ծննդյան տարին:

Ճապոնիայում գտնվող լեռներում զբոսնող Նաոմ Ուեմուրը բոլոր սարի գագաթ հաղթահարում է մենակ՝ առանց ընկեր:

Անգլիայում արտադրվում է սարք, որը հնարավորություն է տալիս արագ գտնելու այն դահուկ քշողներին, զբոսաշրջիկներին ու լեռներում զբոսնողներին, որոնք լեռներում ընկել են ձյունից ստացված հյուսքերի  մեջ կամ ինչ-որ այլ վտանգի են ենթարկվել:

Բառակազմական միավորները արմատներն ու ածանցներն են: Բառեր կազմվում են հնչյունափոխված և անհնչյունափոխ արմատներից:

Բառակապակցություններից առաջացած բարդ բառերը (օրինակ՝ տանտեր, հորեղբայր, այրուձի) բառային մի շեշտ և մեկ իմաստ ունեն, նրանց բաղադրիչների մեջ այլ բառ չի կարող մտնել: Նրանք հենց դրանով են տարբերվում հիմք դարձած բառակապակցություններից, որոնց մեջ մտնող բառերն առանձին բառային շեշտեր ունեն, պահպանում են իրենց բառային իմաստները:

Խոսքում բաղադրյալ բառերը կարող են փոխարինվել հոմանիշ բառակապակցություններով և հակառակը: Դա հարստացնում ու ոճավորում է խոսքը:

Ձևաբանություն

Խոսքի մասեր

100. Տրված կապերով կազմի՛ր նախադասություններ: Ո՞ր հարցին են պատասխանում դրանց հետ գործածվող գոյականները:

Պես-Ես Հրանդի պես սիրում եմ Ֆուտբոլ:
հետ-Ես Հրանդի հետ ֆուտբոլ եմ խաղում:
առանց-Մենք առանց Հրանդի չենք խաղում ֆուտբոլ:
վրա-Ես Հրանդի վրա քար քցեցի:
համար-Ես Հրանդի համար ավտոմեքենա գնեցի:

101. Պարզի՛ր թե ընդգծված շաղկապներով նախադասության ո՞ր մասերն են կապվում:

Ուզո՞ւմ եք տեսնել, թե մարդկանց ստեղծած սարքավորումներն ու մեքենաներն ինչպե՛ս են փոխվելու: Նստենք ժամանակի մեր մեքենան, երկու կամ  երեք դար առաջ գնանք: Ահա մեր առջև գեղեցիկ ու լայն մի փողոց է: Փողոցի կողքի թմբերը ծածկված են գույնզգույն ծաղիկներով կամ գորգով: Երկնքում պայծառ ու լուսավոր մի ամպ է թրթռում: Պարզում ենք, որ  դա արհեստկան արև է: Մարդիկ դրանով կարգավորում են Երկրի կլիման, որպեսզի իրենց կյանքը կախված չլինի բնության քմահաճությունից:

1. Սահմանե՛ք քիմիական բանաձև հասկացությունը։
2. Ի՞նչ է ինդեքսը,և ե՞րբ է այն օգտագործվում։
   Նրանք գործածվում են այն ժամանակ երբ ուզում են թվել քանի ատոմ կա մոլեկուլի մեջ
3. Ի՞նչ տեղեկություն է 《հաղորդում》քիմիական բանաձևը նյութի վերաբերյալ։
   Նրանք հաղորդում են ,որ առարկայի մեջ ինչ նյութ է և որքան:
4. Լրացրե՛ք բաց թողած բառը, մոլեկուլը նյութի այն ամենափոքր մասնիկն է,որը պահպանում է տվյալ նյութի Հիմնակական քիմիական հատկությունները։
   
5. Կարդացե՛ք քիմիական բանաձևերն ու շարադրե՛ք դրանցից ստացված տեղեկությունները. ա) CuO բ)NaOH գ) LIH դ)SiO2
6. Գրե՛ք նյութերի քիմիական բանաձևերը ,եթե հայտնի է , որ դրաց բաղադրության մեջ առկա են.

ա) կալիումի երկու ատոմ և ծծմբի մեկ ատոմ բ)ածխածնի ու թթվածնի մեկական ատոմ։

Упражнение 1.

Вставьте пропущенные буквы и объясните их правописание.

Шагнуть влевo, справa обгоняет грузовик, уйти засветлo, задолa до приказа, добраться затемнo, вытереть досухa, изредка интересоваться, начать зановo, засидеться допозднa, вылизать дочиста, наскорo перекусить, надолгa запомнить.

Упражнение 2.

Спишите, вставляя пропущенные буквы. Объясните правописание суффиксов -о, -а в наречиях.

1. Окна вагона часто были наглухо залеплены снегом (Гайд.). 2. На выходе из села открылись направo и налевo чудесные виды (Сол.). 3. Мать тотчас же отняла у них Гека, потому что испугалась, как бы сгорячa его не стукнули о деревянный потолок (Гайд.). 4. И справo, и слевo низина клубилась туманом (Наг.). 5. Такой привилегией он пользовался издавнo, вероятно, как больничный старожил (Ч.). 6. У Кати для раздумья времени было досытo (А. Т.). 7. Медведь взревел и замертвo упал (Крыл.). 8. Я зановo переписал рассказ (Пауст.). 9. Изредкo с пустынной станции доносились гудки единственного маневрового паровоза (Пауст.). 10. Шацкий сначалa дичился меня, потом привык и начал разговаривать (Пауст.). 11. Я с жаром предавался охоте и почти всегда возвращался рано или по крайней мере засветлo (П.). 12. Он мычал и бил всех наотмашь направo и налевo (Пауст.). 13. Лошадь все воротила вправa, и потому Василий Андреевич все время сворачивал ее влевo (Л. Т.). 14. Я спокойно шел, спуская Жульку бегать перед собой справ… налевo и обратнo, слевa направа (Пришв.). 15. Через два часа наступление возобновилось сызнова (Ш.). 16. Обыкновенно свой маршрут я никогда не затягивал до сумерек и останавливался на бивак так, чтобы засветло можно было поставить палатки и заготовить дрова на ночь (Арс.). 17. Я еду и от нечего делать читаю вывески справ… налева (Ч.).

Упражнение 3.

Допишите наречия.

Запросто, досыта, начисто, набело, затемно, насуха, искоса, надолга, дотемна, намертво, изредка, воедино, сызнова, добела, докрасна, сдура, сгоряча, направо, слева Степь выжидающа молчала. В палисаднике стало свежо и пахуча. Горяча билось сердце. Докладчик говорил слишком обща. Угрожающа надвигалась огромная лохматая туча. Ослепляющо сияло солнце. Учиться блестяща. Войскам становится невмочо. Двери открыты настежо. Он ушел проча. Уснули далеко за полночо.