Վանի թագավորությունը

Այն առաջացել է մ. թ. ա. XIII–XI դարերում՝ Վանա լճից հարավ հիշատակվող Ուր(ու)ատրի ցեղային միության հիմքի վրա: Մեկ այլ տեսակետով այն կապում է Արարատյան դաշտի հետ` ելնելով թագավորության Արարատ-Ուրարտու անվանումից: Ներկայումս ընդունված է այն տեսակետը, ըստ որի՝ թագավորության սկզբնատարածքը Վանա լճի ավազանն է, որի հետ էլ կապվում է թագավորության հիմնական ինքնանվանումը` «Բիայնիլի» :Վանի թագավորությունը տեղակայված է եղել Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական հատվածում՝ ընդգրկելով Վանա, Սևանա և Ուրմիո լճի ավազանները, դրանց հարակից ընդարձակ տարածքները հյուսիսում մինչև Սև ծով, արևելքում մինչև Կուր գետի ավազան, արևմուտքում մինչև Փոքր Ասիա թերակղզու կենտրոնական շրջաններ, հարավ-արևմուտքում մինչև Միջերկրական ծով՝ մեծ մասամբ ծովի մակերևույթից 1500-1800 մետր բարձրության վրա։ 

Վանի թագավորության հիմնադիր-արքան Սարդուրի I-ն է՝ Լութիպրիի որդին, որն էլ մ. թ. ա. 830-ական թվականներին կառուցել է Տուշպա (Տոսպ) մայրաքաղաքը:
Մ. թ. ա. մոտ 825–810 թթ-ին Սարդուրի I-ին հաջորդել է որդին` Իշպուինին: Նա իրականացրել է մի շարք բարեփոխումներ, որոնք շարունակել է նրա որդի Մենուան (մ. թ. ա. մոտ 810–786 թթ.): Մենուայի հաջորդի՝ Արգիշտի I-ի գահակալության տարիներին (մ. թ. ա. 786–764 թթ.) Վանի թագավորությունը հասել է հզորության գագաթնակետին: Արգիշտի I-ի գործը շարունակել է որդին` Սարդուրի II-ը (մ. թ. ա.  764–735 թթ.):Սարդուրի II-ի որդի Ռուսա I-ը (մ. թ. ա. 735 – մոտ 710 թթ.) կատարել է պետական համակարգի և բանակի բարեփոխումներ:Բիայնիլի-Ուրարտու-Արարատի վերջին հզոր թագավորը Ռուսա II-ն է (մ. թ. ա. մոտ 680–650-ական թթ.): Վերջին հստակ թվագրվող արքան Սարդուրի III-ն է:
Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան մասում մ. թ. ա. 612 թ-ին, ըստ Մովսես Խորենացու, ձևավորվել է հայկական նոր՝ Հայկազունների իշխանությունը՝ Պարույր Հայկազունու գլխավորությամբ: 

May 10-14

A. Answer these questions.

  1. When did Tom begin to borrow his father’s clothes?
    When he was seventeen years old.
  2. When did he put them on?
    When he wanted to go out.
  3. What did Tom’s father do when he borrowed his clothes?
    The father did not like this.
  4. Which of his father’s clothes was Tom wearing in this story?
    Tom was wearing tie,shirt, belt.



    B. Opposites. Write these sentences. Put one word in each empty place.
    1.Tom was not a short boy. He was a tall boy.
    2.Mr. Howard was not like when Tom borrowed his clothes: he was angry.
    3.Mr. Howard did not gave his clothes to Tom; but Tom borrowed them.
    4.Tom didn’t borrow his father’s oldest clothes. He borrowed his new ones.
    5.Tom did not want his father’s trousers to fall down: he wanted
    them to . . . .

Տառային արտահայտություններ

Առաջադրանքներ 

1. Տառային արտահայտության տեսքով գրի՛ առեք գործողությունների հետևյալ հաջորդականությունը.

ա) a թիվը բազմապատկել 4-ով և արտադրյալին գումարել 6,

բ) y թվից հանել 11 և տարբերությանը գումարել z թիվը,

գ) 10-ը բաժանել a թվին և քանորդին գումարել 15-ի և b թվի արտադրյալը,

դ) m թվին գումարել 5 և գումարը բազմապատկել n թվով:
4a+6
y11+z
10:a+15b
(m+5)n

2. Կատարե՛ք հաշվումները, եթե a = 3.

ա) 3 ⋅ a + 386=395

բ) 27 ։ a + 96 ։ a=35

գ) (17 – a) ⋅ 3=42

 դ) (6 ⋅ a + 3) ⋅ a=171

3. Գրե՛ք մեկի հատկությունները՝ օգտագործելով տառային նշանակումներ:

4. Գտե՛ք տառային արտահայտության արժեքը, եթե a = 7, b = 5.

ա) 3 ⋅ a + 5 ⋅ b=46, 

բ) 10 ⋅ (a + b) ։ 3=40, 

գ) (a – b) ⋅ 4 + a ⋅ b=45,

դ) 95 ։ b + 49 ։ a=66, 

ե) (a – 7) ⋅ 8 + (b – 5) ⋅ 4=0,

զ) (a – 7) ⋅ (b – 5)=0։

5. a տառն օգտագործելով՝ կազմե՛ք այնպիսի արտահայտություն, որի

արժեքը a = 2 դեպքում հավասար լինի 25‐ի։
a*6+13=25

Լրացուցիչ առաջադրանքներ

6. Մի գծագրում կան 8 չհատվող եռանկյուններ և քառանկյուններ։ Նրանք ունեն ընդամենը 26 կողմ։ Քանի՞ եռանկյուն և քանի՞ քառանկյուն կա գծագրում:
6*3+2*4=26

7. Կարի արհեստանոցում կարել են 16 միանման վերարկու և մի քանի միանման կոստյում՝ օգտագործելով ընդամենը 100 մ 40 սմ գործվածք։ Մեկ վերարկուի համար օգտագործվել է 3 մ 35 սմ գործվածք, իսկ մեկ կոստյումի համար՝ 25 սմ-ով ավելի։ Քանի՞ կոստյում է կարվել։
16*335=5360
10040-5360=4680
335+25=360
4680:360=13

Գործնական աշխատանք

1․Տրված խմբերի գոյականները հոգնակի դարձրո՛ւ և բացատրի՛ր օրինաչափությունը:

Ա. Ուժ, տարր, ծով, նաև, կույտ, բերդ, շենք:
Ուժեր,տարրեր,ծովեր,նաև,կույտեր,բերդեր,շենքեր – միավանկ բառեր

Բ. ճանապարհ, գաղտնիք, հրաշք, մեքենա, շրջան, շինություն, նավահանգիստ:
Ճանապարներ ,գաղտնիքներ,հրաշքներ,մեքենաներ,շրջաններ,շինություններ,նավահանգիստներ-Բազմավանկ

Գ. Գառ, դուռ, մատ, մուկ, թոռ, ձուկ, լեռ, բեռ:
Գառներ,դռներ,մատներ,մկներ,ձկներ,լեռներ,բեռներ-Պարզ,հին հայերենում վերջացել է “ն” ով:

Դ. Աստղ, արկղ, վագր, անգղ, սանր:
Աստղեր,արկղեր,վագրներ,անգղեր,սանրեր-միավանկ

Ե. Ծովածոց, սուզանավ, դաշտավայր, շնագայլ, հեռագիր, լրագիր:
Ծովածոցեր,սուզանավեր ,դաշտավայրեր,շնագայլեր,հեռագրեր,լրագրեր:

Զ. Քարտաշ, գրագիր, լեռնագործ, բեռնակիր:
Քարտաշներ,գրագիրներ,լեռնագործներ,բեռնակիրներ
Է. Մարդ, կին:
Մարդիկ,կանայք

2․Փակագծում տրված բաոերը հոգնակի՛ դարձրու և համապատասխան ձևով գրի՛ր կետերի փոխարեն:

Մրցող լաստանավերը (լաստանավ) մաքուր էին ու զարդարված գույնզգույն լաթերով:
Հարթավայրերից (հարթավայր) գարնան հորդացումների ժամանակ գետերը կարող են հակառակ ուղղությամբ հոսել:
Օդերևութաբանները (օդերևութաբան) զգուշացնում են քաղաքին սպառնացող նոր ցիկլոնի մասին:
Գետում ջրի մակարդակը բարձրացել էր սառցադաշտերի (սառցադաշտ) պատճառով:
Ջրի հոսանքը դանդաղեցնում են հատակին լցված քարակույտները (քարակույտ):
Աշխարհի գեղեցիկ ջրվեժներից (ջրվեժ) մեկը` Վիկտորիան, անցյալ դարում է հայտնագործվել եվրոպացիների կողմից:
Շատ ծովախորշներ (ծովախորշ) վերածվել են ցամաքի:

3․Բառակապակցությունն անվանել մեկ բառով:

Օր․՝ յոթ գլխով- յոթգլխանի,․․․

ստրուկի մտքով-ստրկամիտ,
լի և առատ-լիառատ
կյանքի հյութ-
ցավից լլկված
մոլոր մտքով-
սուր ընթացող-սրընթաց
խելքը կորցրած-խելակորույս,
նոր հայտնված-նորահայտ
մենակ ապրող-մենակյաց
խիստ բարքով-խստաբարո
երկար ապրող -երկարակյաց
նոր եկած-նորեկ
աչքին հաճելի-աչքահաճո

4․Տրված բարդ բառերի առաջին բաղադրիչները փոխելով՝ ստանալ նոր բառեր:
Բարձրագագաթ —լեռնագագաթ
քաղցրաձայն —մեղմաձաայն
վսեմաշուք–վեհաշուք
տիրակալ-ոխակալ
վճռաբեկ-
սառնաղբյուր-քաղցրաղբյուր
վարկանիշ-բառանիշ
դալկադեմ-գլխադեմ
ցատկահարթակ-բարձրահարթակ
հոռետես-լավատես

5․Փակագծերում տրվածներից ընտրեք ճիշտ տարբերակը:
Նվագել (ջութակի վրա, ջութակ), կռվել (թշնամու դեմ, հետ), վերաբերել (հարցին, հարցի մասին), վատ վերաբերվել (ընկերոջը, ընկերոջ հետ), անհանգստանալ (կատարվածով, կատարվածից), մասնակցել (մրցույթին, մրցույթում), հաղթել (մրցույթում, մրցույթին), կասկածել (ընկերոջը, ընկերոջ վրա), համաձայն լինել (առաջարկին, առաջարկի հետ):

6․Ավելորդ բառերը գտի՛ր և նախադասություններն ուղղի՛ր:

Հավանաբար հաջողությամբ կպսակվի նախարարի այս նոր ձեռնարկը երևի:
Սրա հիման վրա կլինի հիմքը:
Մի հատ լուրջ հակաճառություն ունեմ:
Պատմությունս վերաբերում է հենց քո ընկերոջ մասին:
Ի՞նչ բան է հրաբուխը:
Ի՞նչ բան են մթնոլորտային ճակատները:
Հեռախոսը դա շքեղություն չէ:
Դու անպայման մեծ հաջողության կհասնես երևի:

7․ Տեքստը վերականգնի՛ր նախադասությունները վերադասավորելով:

Այդ քարայրներից ամենամեծը ենթադրաբար հարյուր խորանարդ մետր տարածություն է գրավում: Ռուս տիեզերագնացներն այդ մասին երբեք չեն նշում, և պարզ չէ` չե՞ն տեսել, թե՞ պարզապես «դրա մասին չի կարելի խոսել»: Դեռես 60-ական թվականների սկգբին աստղագետ Կ. Սագանը հայտնեց, որ Լուսնի մակերևույթին հսկայական  քարայրներ կան: Եթե Երկրին մոտեցած կամ Երկրի վրա իջած «թոչող ափսեները» հազարավոր մարդիկ տեսնում են, Լուսնի վրա իջած ՉԹՕ-ների մասին միայն աստղանավորդներն ու տիեզերագնացները կարող են վկայել: Ինչ վերաբերում է ամերիկացիներին, մամուլն այնքան է գրել, որ դժվար է որոշել, թե ո՛րն է ճշմարտությունը: Այնտեղ կյանքի համար բարենպաստ պայմաններ կարող եե լինել: Լուսնի հետ կապված առեղծվածները բազմաթիվ են: